Cyflwyniad gan yr Academi
Dechreuodd prosiect Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig a The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales deng mlynedd yn ôl pan drodd Cymdeithas Llenorion Cymru yn Asiantaeth Hyrwyddo Llenyddiaeth Genedlaethol Cymru a dechrau ar ei gwaith o fynd â llenorion a llenyddiaeth i bedwar ban Cymru. Roedd yr Academi Gymreig mewn sefyllfa ddelfrydol o ran rheoli’r dasg anferthol o hidlo cyfoeth y genedl i un gyfrol. Mae’r Academi, wedi’r cyfan, yn cynrychioli holl awduron Cymru ac o’r dechrau’n deg mae wedi ceisio gwneud i gynnyrch llenyddol Cymru fynd ymhellach, bod yn gynhwysol, cynnal safonau a gwarchod a dathlu ein hunaniaeth amlweddog. Roedd y ffaith nad oedd un gyfrol gynhwysfawr yn bodoli a oedd yn cwmpasu’n grwn ein holl ddiwylliant yn ddiffyg amlwg ar daith Cymru tuag at hunan ymwybyddiaeth. Aeth yr Academi i’r afael â darparu cyfrol o’r fath.
Heb y gefnogaeth ariannol pwysig o’r Cyngor Celfyddydau Cymru trwy’r Loteri Genedlaethol, na fyddai’r benodi ein pen hanesydd, John Davies, yn olygydd cyffredinol. Penodwyd gydag ef Menna Baines a Nigel Jenkins (ymunodd Peredur I. Lynch â’r tîm yn ddiweddarach) i gael y maen i’r wal. Yna comisiynwyd awduron Cymru o bob arbenigedd i ddarparu’r testun. Hawdd yntê? Nid mor hawdd.
Buan y trodd y prosiect tair blynedd arfaethedig yn daith hirach. O edrych yn ôl mae’n hawdd gweld pam: nid haiku mo hynt a helynt Cymru; mae’n debycach i epig. Roedd angen cwmpasu’r cyfan, mireinio arbenigedd, llyfnhau a chysoni gwahanol arddulliau, cywiro cyfieithiadau, chwilio am luniau, cael hyd i ffotograffau, tynnu mapiau a darganfod ffeithiau. A thrwy’r cyfan roedd y byd yn dal i droi a throi a phethau newydd yn dod i fodolaeth a oedd yn hawlio cyfansoddi cofnodau newydd amdanynt.
Gweithiodd y golygyddion yn galed am oriau bwy gilydd ac mae canlyniad eu llafur i’w weld yn y llyfrau eu hunain. Yma gallwch ddarllen am bopeth yng Nghymru sy’n cyfrif: o David Lloyd George i weithio glo yn ne Cymru, o Lyfr Du Caerfyrddin i’r gwahaniaeth rhwng gogs a hwntws, o gawl cennin i’r Academi Gymreig.
Cafwyd cymorth helaeth i’r prosiect. Cynigiodd y Prifysgolion yn Abertawe a Bangor swyddfeydd golygyddol, y BBC ei luniau, Amgueddfa Genedlaethol Cymru ei chyfleusterau hyrwyddo, Awdurdod Datblygu Cymru gymorth â thechnoleg gwybodaeth, a rhoddodd yr Academi ei hun yn helaeth o amser ei phaneli, ei phwyllgorau a’i swyddogion. O du’r golygyddion y daeth y gwir ymroddiad, wrth gwrs. Gweithiodd pob un ohonynt oriau lawer dros ben yr oriau cyflogedig, bu pob un yn drylwyr o ran chwilota am ffeithiau, cysoni testunau ac ymchwil gefndir. Arloesi oedd yn ben a chafwyd pob un yn gyfartal. Prynwch y llyfr a’i fwynhau.
Llyfr mawr cyntaf ac olaf Cymru. Ni ddylai’r un cartref fod heb un o’r rhain.
Prif Weithredwr yr Academi: Peter Finch
Awdur, bardd a mentrwr llenyddol. Bu’n rheoli Oriel, siop lyfrau Cyngor Celfyddydau Cymru, am nifer o flynyddoedd cyn ymuno â’r Academi. Y mae’n awdur i nifer o gyfrolau, gan gynnwys Food, How to Publish Yourself a Real Cardiff.
